Herwaardering van duisternis

Het is 17 januari 2017 en nog vroeg in de ochtend, wanneer er een verschrikte kreet door het huis klinkt. “Ik kan niks meer zien”, gilt mijn dochtertje van zeven vanuit haar bed. Versuft kijk ik om me heen. Ik merk dat het uitzonderlijk donker is in huis. Instinctief schuif ik het gordijn opzij en kijk uit het raam. Buiten is het compleet donker. De straatverlichting is uit. Stroomstoring vermoed ik.

Deze duisternis heeft iets puurs. Zo donker is het nooit meer in Amsterdam. Dat zijn we niet meer gewend. Nederland is namelijk één van de meest verlichte landen ter wereld. Als ik André Kuipers moet geloven, ziet Nederland er vanuit de ruimte uit als één grote lamp.

En omdat we zoveel kunstlicht verspreiden (door kassen, straatverlichting, reclames en kantoorpanden), kunnen mensen de sterren nauwelijks meer zien. Volgens wetenschappelijk onderzoek uit 2016 in Science Advances kan 60 procent van de Europeanen ´’s nachts de Melkweg niet meer zien door lichtvervuiling. Datzelfde geldt voor 80 procent van de Amerikanen. In West-Europa zijn alleen in Schotland, Zweden en Noorwegen nog gebieden te vinden die ‘s nachts compleet donker zijn.

Doordat de wereldbevolking steeds meer verstedelijkt, wordt het probleem van lichtvervuiling actueler. De mens raakt steeds meer gescheiden van de natuur. In het jaar 1800 telde nog geen enkele stad meer dan 1 miljoen inwoners. Heden ten dage telt de aarde 28 megasteden met meer dan 10 miljoen inwoners. Voor 2030 voorspellen de Verenigde Naties maar liefst 41 megasteden. In Nederland zullen de steden in de Randstad samenklonteren.

Wat missen we eigenlijk als de nachten minder donker worden in de steden? Dit onderzocht de Franse fotograaf Theirry Cohen. In zijn project Villes Enteintes (verduisterde steden), combineert hij foto’s van grote steden in de nacht (zoals San Francisco, Shanghai, Rio de Janerio), met een sterrenhemel die alleen nog te zien is boven woestijnen als de Sahara. Zonder lichtvervuiling zouden we deze luchten daadwerkelijk kunnen zien boven de steden. Dat resulteert in surrealistische beelden.

Licht is belangrijk voor de mens voor het aanmaken van vitamine D. Kunstlicht geeft de mens weliswaar een gevoel van veiligheid, maar we kunnen ook niet zonder de duisternis. In de duisternis ontspannen we en worden we slaperig, doordat ons lichaam melatonine gaat aanmaken.

Vanwege dit belang en de schoonheid van de duisternis, ontstaan allerlei initiatieven voor het behoud van de duisternis. Zoals de International Dark Sky Association. Deze Amerikaanse non-profitorganisatie maakt zich wereldwijd sterk voor het terugdringen van lichtvervuiling en voor het behoud van plekken waar het ‘s nachts nog echt donker is. Deze plekken krijgen het predicaat ‘Dark Sky Park’.

Een locatie krijgt dit niet zomaar. Het moet aan een aantal voorwaarden voldoen, zoals het geregeld aanbieden van (educatieve) activiteiten op het vlak van duisternisbeleving, een plaatselijke bevolking die dit ondersteunt en voor het gebied moeten bepaalde richtlijnen zijn voor verlichting.

Wereldwijd zijn er ruim 60 Dark Sky Parks, de meeste zijn in de Verenigde Staten en Canada

Nederland kent sinds kort ook twee Dark Sky Parks! In 2015 kreeg de Boschplaat op Terschelling en in 2016 Het Nationaal Park Lauwersmeer het predicaat Dark Sky Park. Zij zijn erkend ‘donker’. Zo heeft de Boschplaat een duisterniswaarde van 21,8 op een schaal van 22. Op onbewolkte nachten zijn daar meer dan tweeduizend sterren te zien. In de steden zijn dat er dan maar een stuk of veertig.

Naamloos

Lokaal zijn er ook initiatieven, zoals de Nacht van de Nacht en het project Feel the night. De Nacht van de Nacht is een jaarlijks terugkerend evenement in oktober van natuur- en milieufederaties. Verschillende bedrijven en gemeenten zeggen toe het licht uit te doen. En in heel Nederland worden activiteiten georganiseerd, zoals nachtwandelingen om de duisternis te beleven. Afgelopen jaar deden 165 gemeentes en bedrijven hun licht uit. Architect Nynke Rixt-Jukema organiseert, via haar project Feel the night, allerlei toeristische en culturele evenementen en activiteiten in Friesland om zo aandacht te vragen voor de schoonheid van de nacht. Feel the night is één van de projecten die onderdeel uitmaken van Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018.

Voor Texel en de Waddenzee liggen plannen om donkerder te worden. Daarvoor is in oktober 2016 door meer dan 40 organisaties een intentieverklaring ondertekend. Het initiatief tot de intentieverklaring komt van architect Nynke Rixt Jukema.

Omdat kunstlicht zo omhoog is gericht, gaat de helft daarvan ‘de lucht’ in. Lichtontwerpers proberen daarom effectievere lichtplannen uit, die zoveel mogelijk alleen zichtbaar maken wat nodig is en rekening houden met de nacht.  Dat is nodig, zegt astrofysicus Neil deGrasse Tyson in de documentaire  The City Dark. Want als je naar de nachthemel kijkt, realiseer je je hoe klein we zijn in het universum. De mens moet als het ware zijn ego ‘herprogrammeren’, zijn plek kennen. “Als je jezelf dat perspectief ontneemt – al dan niet opzettelijk – dan ontgaat je de volle omvang van wat het betekent om mens te zijn”.

Misschien moet ik mijn dochtertje eens meenemen naar De Boschplaat op Terschelling voor een nachtwandeling. Dan kan ze in aanraking komen met de schoonheid van een echt donkere nacht en de enormiteit van ons sterrenstelsel. Ik denk dat ze dan haar ogen uitkijkt.

Arianne Hendriks

 

Close
Go top